Tempo Timor Online



Manelovas, Tempo Semanal - Orsamentu rektifikativu aprovadu no promulgadu ona maibe orsamentu ne’e tuir komunidade sira iha area rurais dehan fahe ba malu hodi halo projeitus bobo’ot no la responde ba iha preokupasaun sira nian.

“Ami la’os husu uma andar ho folin karun maibe ami husu maka hadia ka halo estrada, hadia sentru saude, hadia fasilidades eskola ho ema hanorin nain sira i ami la husu high way. Atu halo dala ida mai ami mos susar mas Governu buka maka halo kampo aviasaun no auto estrada”, so’e piadas husi Araujo lider komunitariu ida iha Maubese ne’ebe husu Jornal ne’e labele publika de’it ninia apalidu husi nia naran.

Iha sorin seluk justifikasaun ba lia dalen husi Araujo ninian lider juventude ida husi aldeia ne’ebe izoladu iha suku maka izoladu Manelovas.

“Atu dehan de’it katak ukun an ne’e ba ema ida ou rua de’it mak senti maibe ami ne’ebe mak iha fatin izoladu ne’e nunka senti ukun an. Tan ba saida mak ami iha fatin sira hanesan ne’e sei terus bei-beik hanesan ne’e? Iha fatin barak ahi eletrisidade mos lakan ona, dalan di’ak maibe ami iha ne’e, iha tempo portugues nian ami terus, mai fali iha tempo Indonesia nian mos ami nafatin terus hela de’it, agora ita ukun a’an tiha mos ami iha areia remotas ne’e sempre terus nafatin. Bainhira los mak terus ne’e bele hotu?”, lian dale sira ne’e expreza husi Manuel Castro Reis, Xefe Juventude iha Aldeia Maulai husi Suku Manelovas.

Castro Reis hatutan liu tan ninia lian halerik hodi husu ba ukun nain sira iha Dili atu lori dezenvolvimentu ba to’o iha foho fatin ne’ebe sira horik ba.

 “hau hakarak husu ba nai estado sira, karik be;e lori desenvolvimentu mai to netik ami ne’ebe mak iha izolado ne’e ba”, nia hateten.

Nia haktuir ninia observasaun katak, “hau kuando ba dili hau hare dalan ida ne’ebe mak foin kuak de’it. osan sai ba kompania sira hodi taka lalais tiha mas ami nia dalan a’at tinan ona mas la iha ida maka hateke”.

Futuru lideransa iha Aldeia Maulai ne’e dehan sai ninia observasaun katak iha ninia aldeia no iha suku Manelovas en jeral komunidade sira iha produtu agrikula maibe falta asesu ba dalan maka empata atu sira hari ekonomia familias ninian.

“Ha’u bele dehan katak ami iha ne’e produto lokal ne’ebe mak bo’ot liu mak koto ho kafe. Maibe kafe  ne’e tinan ida mak foin fuan dala ida, mas koto tinan ida ami halo dala rua. Ne’ebe ami kuando ba fa’an iha Merkado Turiscai ho Merkado Maubisse do’ok tebes husi ami i a’depois dalan at tan. Ami tara ba kuda atu lori entaun kuda ida so lori maka lata rua e tolu de’it labele liu husi ida nee no ba fali ita ema lori deit ne’e bele lori lata ida deit mos ita labele ona ne’ebe hanesan ami povo kiik ami la husu buat ida, naran dehan iha hanoin mai hadia mak ami nia dalan para ami bele lori ami ninia sasan ba fa’an iha Merkado”, dehan Castro Reis.

Iha parte seluk lia nain husi Aldeia Maulai relembra hikas vizita Xefe do Estadu Taur Matan Ruak ne’ebe ba iha sira nia fatin iha

Lia nain husi Maulai, Marcos da costa haktuir ba jornalista tempo semanal iha ninia fatin dehan katak ami iha nee so falta buat hat deit  mak seidauk senti maibe importante liu mak Estrada iha tinan kotuk liu ba ita nia maun boot presidenti mai visita too iha ami nia suco ida ne’e no nia hare rasik ami iha nee nia moris.

Tuir lia nain ne’e katak terus la’o ain ne’ebe sira hetan ne’e lada’uk hotu tan ba ki’ik oan sira mos hahu hetan sofrementu la’o ain hodi oras balun nia laran maka ba eskola iha Liupluli tan ba distansia do’ok.

“Ami iha ne’e Kuando dalan diak ami bele halo buat ruma, ami nia oan sira bele ba eskola la’o ho diak tan ba ami latauk ba mota, ou saude bele mai too iha ami nia suko. Se kuando dalan ladiak buat sira ne’e labele la’o. Sira atu mai husi ida ne’ebe? Ne’e impaktu mai husi Estrada”, dehan lia nain husi aldeia Maulai.

Lian nain husi Maulai ne’e hafahe mos preokupasaun husi lider komunidade ida seluk iha Maubisse ninian.

“Ita atu dehan tenki dada ahi mai to’o iha suko sira ne’ebe hanesan ami iha ne’e. Ne’e defisil tebes no araska liu se wainhira mak dalan la diak atu lori sasan mai husi ne’ebe. Nune’e duni ami hanesan komunidade husu ba ulun boot sira atu tau netik ami nia preokupasaun ba iha ita boot sira agenda ba. Tan ba tinan-tinan dehan aprova orsamentu maibe ami ne’ebe mak iha area rurais hein too atu mate tiha de’it mos buat ida lamosu”, dehan da Costa.

Nia esplika katak komunidade sira tenke hein to’o tempo udan para hodi hadi’a fali sira nia liuron.

“Ami iha area rurais, iha tempo bailoron ami halo gotong royong hodi taka dalan kuak sira atu nune’e kompania sira hodi mai tetu ami nia kafe. Maibe udan hanesan ne’e araska kareta labele tama mai atu hodi tula ami nia koto sira ne’e; ne’e so ami nain rasik mak lori ba Merkado tan ba ema pedagang de’it mos tempo rai udan hanesan ne’e sira la brani atu mai ida”.

Nia haktuir katak, “Ami iha n’ee sira ne’ebe mak hanesan iha motor entaun tempo udan hanesan ne’e sira ba tau hela iha Turiscai. Motor labele liu mai tan ba dalan at hotu no bee ke tiha dalan hanesan mota oan. Ema ruma mak moras todan mos susar tebes atu lori ba Ospital tan ba dalan mak ladiak, ne’ebe ami nia preokupasaun primeiro mak dalan de’it”.

Populasaun Manelovaas ho aldeia lima moris izoladu tebes tan ba maske estrada iha, maibe motor de’it mos labele asesu iha tempo udan nune’e populasaun sira kastigu a’an la’o ain hodi oras ba oras lori sira nia produtu agrikula ba to’o Maubese.

“Husi Maubese ami la’o ain mais ou menus besik oras walu tan ba ami sai husi Maubese iha tuku walu dadersan no to’o iha Manlobas tuku hat ka besik ona tuku lima lokraik. Nune’e duni husi Manlobas atu fila mai ami la’o ain ba liu husi fali Turiskai tan ba sei besik liu uitoan kuaze lori oras lima de’it”, dehan Amaro da Costa, komunidade ida husi Aileu ba vizita ninia familia iha Aldeia Maulai, suku Manlobas foin lalais ne’e.

Publika iha Ainaru


Aileu, TEMPO SEMANÁL – Estadus Unidus Amérika liu husi ninia agensia USAID iha Dili, kontinua fó apoiu ba povu kb’it laek iha area remotas iha Timor-Leste laran tomak. Apoiu USAID ne’e emprinsipiu hahú kedas ona iha primeiru guvernu ninia tempu to’o agora.

Alende fó apoiu finanseiru direita ba komunidade sira, USAID mós fó apoiu iha parte seluk tan hanesan; kapasitasaun ba rekursu humanus Timor oan sira nian, apoiu ba seitor defeza no siguransa liu husi treinamentu konjuntu, apoiu ba seitor saúde liu husi hasa’e koñesimentu infermeiras no hari’i postu saúde nomos fornesimentu saúde gratuita, bolsu estudus, lideransa no guvernasaun di’ak ba Timor oan sira.

Purtantu, desde nasaun ida ne’e restaura ninia independensia, Estadus Unidus Amérika kuda ona osan lubuk no produs ona rekursu umanus Timor oan ne’ebé ho kapasidade intelektual di’ak hodi hatutan nasaun ida ne’e ninia vida ba futuru.

Estadus Unidus Amérika hanesan povu Timor-Leste ninia parseiru di’ak ida ne’ebé la sente kolen no la sura kolen iha ninia apoiu sira ba hari’i nasaun Timor-Leste. Projetus barak iha distritus konsege realiza tanba apoiu finansiamentu husi Embaixada Amérika iha Dili.

Tanba ne’e, foin lalais ne’e reprezentante USAID hamutuk ho kumunidade badinas suku Fatubosa munisipiu Aileu, hahú koilete sira-nia produtu agrikola ne’ebé hetan apoiu fini husi USAID. Fini sira ne’e kompostu husi; fini modo, tomate no ai horis sira seluk ba komunidade badinas sira ne’ebé neon badinas no interese atu hadia vida moris.

“Oras ne’e ita hare’e komunidade sira ne’ebé hola parte iha programa ne’e, sira-nia rendimentu hodi sustenta sira-nia moris ita bele dehan sufisienti”, dehan Afonso Kehi nu’udar Xefi du Grupu Komunidade Badinas Nain, iha suku Fatubosa.

Kehi informa liutan katak, uluk sira kuda modo Sinoura deit ninia rendimentu la hanesan agora ne’e. Nia argumenta katak, kuandu modo folin di’ak, nia bele hetan osan to’o Dollar Amerikanu atus ida ate atus ida lima nolu”.

“Kuandu saka ida hetan Dollar 20,- entaun saka lima bele hetan seratus Dollar ona, mas ha’u kuando kompara fali ho programa ida oin ne’e seluk fali. Tanba depende ba kilo mak manda, ha’u fé ezemplu modo pezai hun ida deit tau ba dasi dala ruma kilo ida ho balun se kuando nia boot di’ak”.

“Maibé nia Kilo ida deit satu dolar, kuandu hun lima nolu ha’u bele hetan lima pulu Dollar kada semana. Mas ne’e seidauk konta ho buat sira seluk. Tanba kuandu tempu di’ak ha’u bele hetan to’o seratus dolar resin kada semana”, Kehi fahe ninia esperiensia.

Kehi dehan bu’at hotu bele akontese maibé fila fali ba ema ida-idak ninia badinas.
“Se ita mak baruk ten kuda no hadia, entaun ita sei la hetan to’o ninia tarjetu ne’e ida, uluk bu’at ne’e iha de’it suku Liurai ho Seloi, entaun ha’u halo ligasaun ida ho sira iha ne’eba no sira hatudu dalan mai ha’u. Entaun ha’u fila mai komunika fali ho maluk sira iha ne’e no ami realize duni programa ne’e, nia informa.

Iha momentu balun Kehi ba tuir formasaun to’o Indonezia hodi koileta esperiensia husi-nia maluk to’os nain iha nasaun vizinu Indonezia.

“Hau hare’e ha’u halo kompara ho ita iha ne’e ha’u bele dehan ita lakon ho sira. Ita iha ne’e kuandu kuda modo hein de’it mak modo ne’e no la iha tan buat seluk atu halo, to’o modo faan tiha mak foin hanoin fali buat seluk atu halo. Ha’u hare’e ema nian ne’e hanesan esperensia bu’at foun ida ba ha’u no halo ha’u nia fuan fekit atu aumenta ha’u-nia badinas. Entaun agora ha’u halo tuir dunik hanesan ne’e Kuandu iha ne’e mak Kuarta-feira ami ba tetu entaun ha’u-nia maluk sira hakfodak tanba ha’u hetan rendimentu bo’ot liu fali sira nian kada semana”, Kehi esplika.

Quintão Mendonca ne’ebé mak hanesan membrus ba iha grupu ne’e fahe kontente hanesan ho Kehi. 

“Ha’u kontenti ho programa ne’e, se Governu mak halo planu hanesan ne’e ba ami agrikultura iha fatin hotu-hotu, ha’u hanoin buat ida naran kiak ne’e ba ita sei la iha ona, tanba ita iha fatin de’it kareta mak mai lori osan buka ita, nune’e ita sei la ba buka osan iha fatin do’ok ida”, dehan Quintão Mendonca.

Nia haktuir katak, antes ne’e sira maka sei lori produtu agrikula ba to’o iha merkadu maibé agora daudaun ne’e  kareta hola nain sira maka ba kedan sosa iha sira-nia fatin. “Uluk ne’e ha’u senti terus liu tanba ita sei hulan ba to’o iha merkadu mak foin hetan osan. Mas agora osan rasik mesak mai to’o iha ha’u-nia bolsu”, haktuir Quintão.

Tuir Quintão hateten liutan katak, segredu ba susesu ninian maka ninia kreatividade.

“Se ita mak kalan loron iha uma de’it para konta istoria sa ha’u dehan hanesan ne’e, la hetan boy no osan par la iha”, Quintão ko’alia ho hamnasa.

Tuir to’os nain ne’e katak, ninia maluk barak maka seida’uk sente benefisiu husi programa ne’e tanba seida’uk kompriende nune’e lakohi hola parte. Maibé agrikultor ne’e dehan sira influensia malu ho rezultadu hodi motiva hikas komuinidade seluk.

“Ami iha fatin ida ne’e, ami uitoan de’it mak foin involve iha programa ida hanesan ne’e. Ema barak seidauk tama, no ha’u bele dehan hanesan ne’e ami iha area Liumata Lequilaquana ne’e foufoun ami pengaruh malu duni maibé iha komunidade barak dehan ami bosok ten”.

“Agora sira foin mak hakfodak hodi dehan bu’at ne’e di’ak liu fali, mas uluk sira dehan ami naran halo de’it. Mas ita kole hotu, ita labele iha rai metan hanesan karau ten, fahi ten, bibiten, no rai metan sira seluk tan, nune’e dala ruma ami halo kompos mas di’ak liu mak ita-nia pupuk alam husi animal sira ne’e di’ak liu pupuk sira seluk”, Quintão hateten. (ts)

Publika iha Aileu

Tempo Semanal - Komunidade Aldeia Laklo no kirlelo Suku Liurai posto Aileu-vila ezije ba kompanhã atu finaliza projectu iha tempo badak hanesan Tomas da Silva komunidade ida husi aildeia kirilelo hato’o ninia preokupasaun relasiona ho implementasaun projeitu manutensaun estrada ho apoiu liu husi programa ILO ne’ebe  implemneta husi kompanhã  Vorender Unipesoal Lda ho Kelometro ida resin maibe to’o oras ne’e sei parado.

“Ami husu ba kompanhã atu finaliza projeitu ne’e iha tempu badak hodi nune’e bele fasilita transporte tula produtu local komunidade nian ba merkado” hateten Tomas da Silva komunidade ida husi aldeia kirilelo.

Iha oportunidade seluk xefe aldeia laklo, Julio de Olivera hateten katak ba aldeia kirilelo maka kompanhã la finaliza projeito, maka sei prejudika mos ba aldeia laklo hodi labele hetan projeitu manutensaun Estrada iha tempo badak. Tan ba tuir programa ILO projeitu remata iha aldeia kirilelo mak foin kuntinua ba aldeia laklo.

“Hanesan xefe aldeia Ezije ba kompanhã Vorender Unipesoal atu  asilera servisu ne’e hodi nune’e projeitu bele finaliza  iha fulan hirak nia laran,” hatetn Xefe Aldeia Laklo, Julio de Olivera.

Aleinde ne’e wainhira komfirma ho Diretor Kompanhã Vorender Unipesoal Lda. Elvis Fatima esplika projeitu la’os paradu maibe tan ba, situasaun klima maka kompanhã seidauk mobiliza material ba iha fatin projeitu maibe iha semana oin projeitu ne’e bele realiza fali atu nune’e iha inizio fulan marçu tinan ne’e projeitu bele finaliza.

“Tuir kontratu ne’ebe iha, projeitu manutensaun Estrada iha aldeia kirilelo durasaun ba fulan ne’e (6), ne’ebe hahu implementa iha fulan julho no remata iha dezembro tinan 2014 maibe, tan ba kestaun klima maka projeitu ne’e rasik prolonga tan to’o fulan marçu tinan 2015, i orsamento ba projeitu ne’e rasik hamutuk US$100.000.00,” hateten Diretor Konpanhã Forender Unipesoal Lda, Elvis Fatima.

Programa ILO ne’ebe tama iha suku Liurai, postu Aileu-Vila hodi implementa projeitu manutensaun Estrada hanesan, ke’e baleta, hadia ponte ki’ik, no mos hadia estrada ho distancia kilometro hat. 

 

Maibe projeitu ne’e fage ba kompanhã rua maka responsabiliza ba projeitu ne’e maka hanesan kompamhã Waditula Unipesoal Lda, implementa projeitu hahu husi Aldeia Rairema hodi ba to’o iha baliza aldeia kirilelo ho distancia kilometru rua resin ho total orsamento US$150,000.00 ne’ebe horas ne’e kuntinua halao namanas hela konstrusaun. 

 

Hahu husi baliza Aldeia kirirlelo to’o baliza aldeia laklo ho distansia kilometru ida resin kompanhã Vorender Unipesoal Lda, hetan fiar atu implementa projeitu ho total orsamento US$100.000 ne’ebe oras ne’e dadaun sei kuntinua paradu hela.  

 
Publika iha Manatutu

Aileu, Tempo Semanal - Dezenvolvimentu área agrikula iha pais ne’e la’o neineik maibe foo hakat hakat balun ba oin hodi incentiva no motiva agricultores sira iha distritus, Ministeriu  Agrikultura  e Peskas (MAP), servisu hamutuk ho programa Seeds of life  ne’ebe hetan apoiu maximu husi nasaun belun Australia, halao sosializasaun ba povu to’os no natar nain, liders komunitarios, extensionista sira  relasiona ba sistema fini nasionál ba variedade.

 

“Importante liu maka oinsa ita estabelese sistema fni nivel Distrito nian  atu nune’e ita bele hatene katak habarak fini produs iha distrito  hira?  komunidade agrikultura sira ne’ebe  produs fini  sira ne’e hira? Para ita hatene katak kuantidade fini hira maka produs bele distribui iha distrito laran,” Manager Fini ba Moris,  John Dalton hateten liu husi seminario durante loron ida nebe maka halao iha Salaun Timor Klaran, Distritu AileuKinta (7/8/2014) kotuk ne’e.

 

Publika iha Aileu

AILEU, TEMPO SEMANÁL – Iha dia 24 foin lalais ne’e komunidade uma kain balu iha aldeia Limea Laklo distritu Aileu halo asaltu ba malu tanba hadau malu rai. Iha akontesimentu ida ne’e ema nain sia kanek todan tanba hetan ta, baku no tuda. Entertantu polisia estasaun distritu Aileu konsege to’o iha fatin akontesimentu no kaptura kedas suspeitu sira maibé polisia husik fila fali suspeitu depois de haruka vitima ba halo tratamentu ba kanek. 

 

“Ami mai iha parlamentu atu hato’o ba deputadu sira katak, polisia la halo tratamentu ne’ebé ladun di’ak ba ami nu’udar vítima, tanba polisia lori ami mai hotu iha estasaun polisia ninian, maibé depois polisia haruka fila fali suspeitu sira seim iha justifikasaun”, dehan Alfredo Tilman, familia vitima ne’ebé lori vitima sira ba aprezenta iha Parlamentu Nasionál, foin lalais ne’e. 

 

Publika iha Nasional

 

Dili, Tempo Semanál – Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão sempre iha biban hodi halo buat ki’ik hirak ne’ebé ninia valor ki’ik iha ema seluk ninia haree, maibé valor ki’ik ne’e bele fó kbi’it ba Timór oan hirak ne’ebé ladun iha kbi’it. Tanba ne’e mezmu Xanana atrapailla ho polítika, maibé nia sempre uza opurtunidade oituan ne’ebé iha, hodi buka netik apoiu ruma ba ninia povu ki’ik sira iha area rurais. 

 

Modelu husi apoiu ne’ebé nia espera atu hetan maka hanesan, liuhusi fan dezeñu furak hirak ne’ebé nia pinta. Tanba ne’e, Sabadu semana kotuk iha tasi ibun Komisaun Europeia nia oin, Xanana hahú pinta paijazen distritu Aileu. Paijazen ne’e entre foho, du’ut matak no mota. 

Publika iha Nasional
Joomla SEF URLs by Artio

Copyright © 2015 Agora Tempo Intermedia Ltd. All Rights Reserved.
Online since February 01, 2013
Creative Commons License
This work by Tempo Semanal is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Top Desktop version