Tempo Timor Online


DILI- Senõra Maubisse oras ne’e domina tebes iha Merkadu Taibessi, maibé problema folin ne’ebé kompetitivu tebes mak halo negosiante sira mós sente araska itoan.  

Negosiante modo senõra, Leonardo Soares husi Munisipiu Ainaro, Postu Administrativu Hatubuilico hatete, durante tempu lobuk ida ona nia fila liman liu husi fa’an de’it modo. Leonardo hahu nia atividade fa’an modo ne’e iha tinan 2006 iha merkadu Hali Laran. Hafoin governu halo merkadu Taibessi mak nia foin muda ba iha merkadu ne’e hodi kontinua fa’an to’o ohin loron.

“Iha Merkadu Hali Laran mós ami fa’an de’it modo. Agora muda fali mai iha Taibessi mós hanesan. Ami sosa modo hirak ne’e husi maluk sira iha Maubisse (Ainaro). Kada semana ami kompras (belanja) dala ida de’it, maibé depende ba stock. Kuandu stock mamuk ona, entaun ami telefone ba sira foho hodi lori modo mai,” haktuir Leonardo bainhira dada lia ho Jornalista Tempo Timor iha merkadu Taibessi, Sabádu (25/07).

Modo sira ne’ebé Leonardo fa’an iha merkadu Taibessi mak señora, fehuk ropa, rapollu, modo mutin no koto nurak. Husi lala'ok ne'e populasaun iha ninia inisiativa rasik maibe falta atensaun husi governantes sira atu reforsa liu tan sira nia produsaun.

“Modo rapollu ne’e ami sosa ho Kareta de’it. Kuandu sosa karada ida ho folin U$ 800.00. Deopois mak ami fa’an fali eceran. Rapollu fuan ida ami fa’an ho folin U$ 0,5 centavos. Fa’an saku ida ho folin U$ 50,” esplika Leonardo.

Leonardo agradese tebes bba governu ne’ebé fasilita ona sira hodi fa’an iha merkadu Taibessi, tanba iha ona kondisaun di’ak. Kompara fa’an iha merkadu Hali Laran mosu problema barak hanesan ema sempre naok sira nia sasan.

“Agora iha ne’e di’ak loos, tanba laiha ema naok ten no ahi mós kalan lakan hela de’it,” nia hatete.

Leonardo ho nia kaben Hermelinda Fátima oras ne’e iha oan hamutuk nain lima (5), feto tolu (3), mane nain rua (2). Liu husi sira nia atividade negósiu ne’e mak hodi sustente sira nia nesesidade uma laran no sustenta oan sira ba eskola.
  

Publika iha Ekonomia

 


Ainaro, Tempo Semanal – Prezidente Republika, Taur Matan Ruak, iha loron 21/04/2015 hala’o vizita de servisu ba Jakarta hodi hola parte iha Konferensia Azia Afrika no fila hikas mai Timor_Leste iha loron Sabado (25/04) deskansa loron ida de’it maibe Taur hare hanesan sente laran taridu atu hakat nafatin ba vizita ninia povu sira iha area rurais nune’e duni iha Segunda-feira (27/05) eis Xefe Estadu Maior das FALINTIL ne’e halo kedan viajen ba hala’o dialogu ho komunidade Suku Aituto, Postu Administrativu Maubessi no Suku Mausiga, Postu Administrativu Hatu-Builiku, Munisipiu Ainaro.


Iha Suku Aituto komunidade sira husu atu estadu bele halo revizaun ba Lei Pensaun Vitalisia tamba fó de’it benefisiu ba grupu balu de’it.


Ba komunidade sira-nia kestaun ne’e, Xefe Estadu hatete,”Parlamentu tomak hakarak muda. Maibé sei presiza tempu. Ida ne’e Parlamentu nia knár.
Iha Suku Mausiga, komunidade sira hato’o ba Xefe Estadu, preokupasaun kona-ba ‘check point’ ne’ebe Komando Operasaun Konjunta (KOK) hala’o oras ne’e. Tuir komunidade sira, operasaun ne’e halo sira ba fati-fatin tenke lori Kartaun Eleitoral, hanesan fali iha tempu okupasaun Indonesia.


Komunidade sira mós keixa kona-ba atitude husi membru KOK sira balun ne’ebé dalaruma atua la profesional, wainhira hala’o pasa revista ba populasaun sira. Tamba, ne’e populasaun sira hakarak hatene husi Xefe Estadu, wainhira loos maka operasaun husi KOK ne’e sei remata.


Hatan ba preokupasaun ne’e, Xefe Estadu hatete, “Itaboot sira lalika preokupa. Karik iha Polisia sira husu imi-nia KTP (Kartaun Eleitoral), koopera. Karik sira (Polisia) trata imi ladi’ak, fó hatene


Xefe Estadu dehan liútan, “Ha’u husu ona ba Primeiru Ministru atu hatun, hamenus check point. Tau atensaun de’it ba fatin sira ne’ebé presiza tau atensaun”.
Antes halo dialogu ho komunidade Suku Mausiga, Xefe Estadu, hamutuk ho autoridades lokal Munisipiu Ainaro ne’ebé akompaña Nia, presta uluk omenájen, hodi tau ai-funan iha rate antigu kombatente no eis Xefe Suku Mausiga, Manuel de Araujo.


Hafoin husi Suku Rua ne’e Prezidenti da Republika sei hakat liu ba suku rua seluk iha Suku seluk iha Municipio Ainaro no iha kalan Tersa (28/04) Prezidenti Taur sei deskansa iha Suku Kasa no loron kuarta Feira (29/04) Prezidenti ne’e sei hakat liu ba hasoru malu ho komunidade sira iha suku sira seluk iha Municipiu Suai.


Dezde assume kargu hanesan Prezidenti da Republika, Taur Matan Ruak hala’o ona vizita ba suku 329 husi suku 442 iha nasaun ne’e. Taur Matan Ruak promete ona iha 06 Oetobru 2011 katak wainhira assume pasta hanesan Prezidenti da Republika maka Taur Matan Ruak sei buka esforsu a’an atu motiva povu hosi hamutuk kontrubui ba Dezenvolvimentu Nasaun ne’e.

Publika iha Nasional



Manelovas, Tempo Semanal - Orsamentu rektifikativu aprovadu no promulgadu ona maibe orsamentu ne’e tuir komunidade sira iha area rurais dehan fahe ba malu hodi halo projeitus bobo’ot no la responde ba iha preokupasaun sira nian.

“Ami la’os husu uma andar ho folin karun maibe ami husu maka hadia ka halo estrada, hadia sentru saude, hadia fasilidades eskola ho ema hanorin nain sira i ami la husu high way. Atu halo dala ida mai ami mos susar mas Governu buka maka halo kampo aviasaun no auto estrada”, so’e piadas husi Araujo lider komunitariu ida iha Maubese ne’ebe husu Jornal ne’e labele publika de’it ninia apalidu husi nia naran.

Iha sorin seluk justifikasaun ba lia dalen husi Araujo ninian lider juventude ida husi aldeia ne’ebe izoladu iha suku maka izoladu Manelovas.

“Atu dehan de’it katak ukun an ne’e ba ema ida ou rua de’it mak senti maibe ami ne’ebe mak iha fatin izoladu ne’e nunka senti ukun an. Tan ba saida mak ami iha fatin sira hanesan ne’e sei terus bei-beik hanesan ne’e? Iha fatin barak ahi eletrisidade mos lakan ona, dalan di’ak maibe ami iha ne’e, iha tempo portugues nian ami terus, mai fali iha tempo Indonesia nian mos ami nafatin terus hela de’it, agora ita ukun a’an tiha mos ami iha areia remotas ne’e sempre terus nafatin. Bainhira los mak terus ne’e bele hotu?”, lian dale sira ne’e expreza husi Manuel Castro Reis, Xefe Juventude iha Aldeia Maulai husi Suku Manelovas.

Castro Reis hatutan liu tan ninia lian halerik hodi husu ba ukun nain sira iha Dili atu lori dezenvolvimentu ba to’o iha foho fatin ne’ebe sira horik ba.

 “hau hakarak husu ba nai estado sira, karik be;e lori desenvolvimentu mai to netik ami ne’ebe mak iha izolado ne’e ba”, nia hateten.

Nia haktuir ninia observasaun katak, “hau kuando ba dili hau hare dalan ida ne’ebe mak foin kuak de’it. osan sai ba kompania sira hodi taka lalais tiha mas ami nia dalan a’at tinan ona mas la iha ida maka hateke”.

Futuru lideransa iha Aldeia Maulai ne’e dehan sai ninia observasaun katak iha ninia aldeia no iha suku Manelovas en jeral komunidade sira iha produtu agrikula maibe falta asesu ba dalan maka empata atu sira hari ekonomia familias ninian.

“Ha’u bele dehan katak ami iha ne’e produto lokal ne’ebe mak bo’ot liu mak koto ho kafe. Maibe kafe  ne’e tinan ida mak foin fuan dala ida, mas koto tinan ida ami halo dala rua. Ne’ebe ami kuando ba fa’an iha Merkado Turiscai ho Merkado Maubisse do’ok tebes husi ami i a’depois dalan at tan. Ami tara ba kuda atu lori entaun kuda ida so lori maka lata rua e tolu de’it labele liu husi ida nee no ba fali ita ema lori deit ne’e bele lori lata ida deit mos ita labele ona ne’ebe hanesan ami povo kiik ami la husu buat ida, naran dehan iha hanoin mai hadia mak ami nia dalan para ami bele lori ami ninia sasan ba fa’an iha Merkado”, dehan Castro Reis.

Iha parte seluk lia nain husi Aldeia Maulai relembra hikas vizita Xefe do Estadu Taur Matan Ruak ne’ebe ba iha sira nia fatin iha

Lia nain husi Maulai, Marcos da costa haktuir ba jornalista tempo semanal iha ninia fatin dehan katak ami iha nee so falta buat hat deit  mak seidauk senti maibe importante liu mak Estrada iha tinan kotuk liu ba ita nia maun boot presidenti mai visita too iha ami nia suco ida ne’e no nia hare rasik ami iha nee nia moris.

Tuir lia nain ne’e katak terus la’o ain ne’ebe sira hetan ne’e lada’uk hotu tan ba ki’ik oan sira mos hahu hetan sofrementu la’o ain hodi oras balun nia laran maka ba eskola iha Liupluli tan ba distansia do’ok.

“Ami iha ne’e Kuando dalan diak ami bele halo buat ruma, ami nia oan sira bele ba eskola la’o ho diak tan ba ami latauk ba mota, ou saude bele mai too iha ami nia suko. Se kuando dalan ladiak buat sira ne’e labele la’o. Sira atu mai husi ida ne’ebe? Ne’e impaktu mai husi Estrada”, dehan lia nain husi aldeia Maulai.

Lian nain husi Maulai ne’e hafahe mos preokupasaun husi lider komunidade ida seluk iha Maubisse ninian.

“Ita atu dehan tenki dada ahi mai to’o iha suko sira ne’ebe hanesan ami iha ne’e. Ne’e defisil tebes no araska liu se wainhira mak dalan la diak atu lori sasan mai husi ne’ebe. Nune’e duni ami hanesan komunidade husu ba ulun boot sira atu tau netik ami nia preokupasaun ba iha ita boot sira agenda ba. Tan ba tinan-tinan dehan aprova orsamentu maibe ami ne’ebe mak iha area rurais hein too atu mate tiha de’it mos buat ida lamosu”, dehan da Costa.

Nia esplika katak komunidade sira tenke hein to’o tempo udan para hodi hadi’a fali sira nia liuron.

“Ami iha area rurais, iha tempo bailoron ami halo gotong royong hodi taka dalan kuak sira atu nune’e kompania sira hodi mai tetu ami nia kafe. Maibe udan hanesan ne’e araska kareta labele tama mai atu hodi tula ami nia koto sira ne’e; ne’e so ami nain rasik mak lori ba Merkado tan ba ema pedagang de’it mos tempo rai udan hanesan ne’e sira la brani atu mai ida”.

Nia haktuir katak, “Ami iha n’ee sira ne’ebe mak hanesan iha motor entaun tempo udan hanesan ne’e sira ba tau hela iha Turiscai. Motor labele liu mai tan ba dalan at hotu no bee ke tiha dalan hanesan mota oan. Ema ruma mak moras todan mos susar tebes atu lori ba Ospital tan ba dalan mak ladiak, ne’ebe ami nia preokupasaun primeiro mak dalan de’it”.

Populasaun Manelovaas ho aldeia lima moris izoladu tebes tan ba maske estrada iha, maibe motor de’it mos labele asesu iha tempo udan nune’e populasaun sira kastigu a’an la’o ain hodi oras ba oras lori sira nia produtu agrikula ba to’o Maubese.

“Husi Maubese ami la’o ain mais ou menus besik oras walu tan ba ami sai husi Maubese iha tuku walu dadersan no to’o iha Manlobas tuku hat ka besik ona tuku lima lokraik. Nune’e duni husi Manlobas atu fila mai ami la’o ain ba liu husi fali Turiskai tan ba sei besik liu uitoan kuaze lori oras lima de’it”, dehan Amaro da Costa, komunidade ida husi Aileu ba vizita ninia familia iha Aldeia Maulai, suku Manlobas foin lalais ne’e.

Publika iha Ainaru

Elisabet Vitima Ba Desizaun BNCTL

Iha desizaun husi ulun bo'ot sira hanoin bu'at hotu-hotu lo'os ona maibe la iha garantia katak kuandu naksalak ki'ik sira maka lori todan fila fali tan ba ema bo'ot sira nia aprovasaun sala. Iha kazu barak maka akontese ona iha nasaun ne'e maibe sei iha nafatin hanesan mosu ba fungsionariu BNCTL ida iha Ainaro.

“Se momentu nia (red-Xefe BNCTL  Distritu Ainaro) la hala’o aprovasaun entaun ha’u la foti. Tan ne’e, mak ha’u dehan nia mak sei responsabiliza ba kazu ida ne’e. Maibé, tansa nia kontinua serbisu no ha’u mak sira hapara fali.”  

Publika iha Ekonomia

Problema estrada at la'os noticia on a ba populsaun Timor Leste tan iha liuron hotu=hotu nasaun ninian sempre iha kondisaun aat hanesan presidenti da Republika dehan iha  sorumutuk publiku balun katak governu Timor Leste kee kuak taka kuak no alkatraun ne'ebe Indonesia husik hela sei di'ak liu fali sira ne'ebe kompania Timor nian halo. Alkatraun."

Situasaun Estrada aat ne'ebe Presidenti Taur refere ne'e mos maka kona estrada iha parte rai klaran nian, hanesan estrada nasional ne’ebé liga husi kapital Dili ba Distritu Aileu, Ainaro, Kovalima no estrada husi Sub-Distritu Zumalai ba Bobonaro sai aat no kuak kintu kantu. Kondisaun estrada ne;ebe kuak lakon alkatraun no rai monu sai ameasa tebes ba movimentu transporte nian iha tempu udan.


Manuel Alves komunidade husi Suku Zulo, Sub-Distritu Zumalai hateten, estrada ne’ebé liga entre Suai vila ba Zumalai, Zumalai ba Bobonaro no Zumalai – Ainaro hahú at kedan iha tinan sanulu resin liu ba, maibe to’o ohin loron seidauk hadia.


Mezmu iha fatin balun Governu hadia ona estrada balun, hanesan iha Aldeia Oebaba, Suku Raimea. Maibe, estrada hirak ne’e la to’o tinan at fila fali ona tanba la kualidade. Projetu hadia estarda ne’e uluk kompania EDS mak hala’o. Nune’e mós iha partensia Zumalai vila ba Bobonaro tun tesik bairo Aisalegul to’o Suku Lepo no fronteira Bobonaro.


Estrada iha partensia ne’e nia kondisaun grave tebes, liu-liu iha tempu udan no kondisaun ida ne’e bele fó ameasa ba movimentu transporte nian.


“Kuandu iha tempu udan estrada hirak ne’e nakonu ho taho. Ne’e duni, transporte publiku sira lebele hala’o operasaun to’o iha fatin ne’ebá.”esplika Manuel. Nia hatutan, aliende estrada iha mos pontu ki’ikoan balun ne’ebé mak at hanesanponte ki’ik iha Suku Zulo bairo Baliseran.


Kuaze kada tinan ponte ne’e hadia hela de’it, tanba ai-hirak ne’ebé nahe iha ponte leten ne’e balun komesa dodok no monu tanba la uza prafuzu (mur). Nune’e mós, ponte seluk iha Suku Raimea tanba ponte ne’ebé uluk hadia ne’e ninia penahan bronjon ne’ebé hada iha mota ninin ladun di’ak ou la iha kualidade tanba hada de’it iha rai leten la hada husi rai laran ne’e duni mota sobu tiha bronjon balu.


Manuel husu ba estadu liu-liu Ministru obras publiku atu toma atensaun ba situasaun ida ne’e, se lae bele fó impaktu makas ba komunidade ninia atividade iha future. “husu ba ba estadu liu-liu Ministeriu ne’ebé kompotente atu hare fila-fali projetu penahan bronjon  ne’ebé mak hala’o husi kompaina sira, tanba projetu barak la o’o tinan at fali ona. tenik Manuel.


Ejizensia hanesan hato’o mós husi, komunidade EP dua, Maria de Sena ba Tempo Semanal tanba ho kondisaun estrada ne’ebé at defikulta tebes sira nia atividade. “durante ne’e ami defisil tebes atu asesu ba transporte publiku no ho estrada ne’ebé at kareta lakohi tama, entaun ami tenke tutur de’it ami nia produtu lokal ba fa’an iha vila.


Maria mós husu ba Governu atu hadia kondisaun estrada ne’ebé at, tanba bele fó impaktu ba sira nia atividade.
Nune’e mós, Xefe Suku Raimea, Jorge Ferreira hateten, Timor-Leste Ukun An tinan sanulu resin ona, maibe estadu seidauk toma atensaun ba Estrada hirak ne’ebé mak at. Nia rekoinese katak, Estrada balu komesa hadia ona, maibe la to’o tinan estrada sira ne`e at fila fali tanba la iha kualidade.  (**)

Publika iha Distritu
Joomla SEF URLs by Artio

Copyright © 2015 Agora Tempo Intermedia Ltd. All Rights Reserved.
Online since February 01, 2013
Creative Commons License
This work by Tempo Semanal is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Top Desktop version