Tempo Timor Online

 

 

 

Tempo Timor : Eis Komandante Forsa Armada Libertasaun Nasional Timor-Leste (Falintil), Rogerio Tiago Lobato hateten, reforma iha militar ne’e normal, tanba bainhira ema ho idade katuas ona laiha ona forsa atu hala’o servisu military nian ne’e duni tenke reforma ona.

“Aktividade militar ne’e eziji forsa ne’ebe maka iha fiziku di’ak, ne’e duni ba sira hirak ne’ebe katuas ona tenke reforma hodi pasa ona ba vida sivil no iha ne’e maka estadu bele apoiu sira, la’os liu de’it husi siguransa social, maibe mós kria oportunidade ba sira, kria kondisois iha banku ba sira para hodi bele fo kredit ba sira hodi fila liman,” dehan Lobato ba Jornalista sira iha Tasi Tolu, Dili hafoin partisipa serimonia tinan 40 Falintil (20/8).

 Lobato haktuir, ita tenke husik forsa tuan sira ba reforma atu bele dezenvolve sira nia moris rasik.

Entertantu, Antonio da Costa Silva (Terra Mauk bulak) hafoin seremonia entrega kilat hodi muda ba vida sivil hateten, simu ba povu nia liman kroat no kmeik ne’ebé lori durante tinan 24 hodi halo funu hodi liberta patria no agora intrega no simu no lori ba hodi defende povu no nasaun ida ne’e nomós kria pas no establidade iha nasaun ne’e.

Terra Bulak haktuir, jerasaun foun sira ne’e edukuadu tena, hau hanoin oinsa mak sira bele halao kna’ar ida ne’e,  kompentensia ba militar nian liu husi governu informa ba  jerasaun foun atu kontinua Falintil nia terus durante tiana 24 nia laran.

Nia dehan, agora ita hetan ona indepedensia no mos iha situasaun hakmatek nia laran, ne’e duni resposablidade ba jerasaun foun sira atu tutan mehi ida ne’e hodi dezenvolve ita nia rai.

“Ami hanesan jarasaun tuan, eduka tiha ona no hanorin tiha ona ba jerasaun foun, ne’ebe jerasaun foun  sira tenke dezenvolve F-FDTL di’ak liu tan ba futuru,”  informa Tera Mau Bulak. 

Nia esklarese katak, uluk sira maka forsa no agora mos iha forsa, ida ne’e solok tebes ba povu timor-oan tomak. Tanba iha lei hatete katak, ami ne’ebe mak idade ona tenke diskansa.

Iha fatin hanesan, Sargento FALINTIL Forsa Armada Timor-Leste(F-FDTL), Edmundo da Silva dehan hanesan jerasaun foun sente orguilho hodi hatutan no vale todan ne’ebe husik hela husi jerasaun tuan sira. Nia hateten lia hirak ne’e wainhira simu kmeik no kroat husi jerasaun tuan.

 

“Ami simu no lori hodi hatutan husi jerasaun ba jerasaun, hodi tane no satan Timor-Leste nia soberania, no estadu direitu demokratika no salva mos lutu ba nasaun republika demokratika de Timor-Leste(RDTL), no sai mos liman kroat povu nian, hanesan asuain funu nain Falintil sira,” Edmundo promete. (**)

Publika iha Nasional



Dili, Tempo Semanal- Dezde loron 21 fulan Marsu tinan ne’e Komando Operasaun Konjunta hala’o operasaun ho durasaun semana tolu ninian laran foin iha loron 07/04/2015 maka forsa F-FDTL ho PNTL konsege deteta subar fatin membru balun husi grupu Konsello Revolusaun Povu Maubere/Fretilin Movimentu (KRPM/FM) nune’e halo kedan aproximasaun maibe tuir komando Operasaun Konjunta alega katak parte sorin KRPM/FM maka tiru uluk.

“Forsa FDTL, ami iha regras empeniamentu ne’ebe klaru I ami nia forsa sira ate agora sempre kumpri. Portantu ami so tiru kuandu forsa opozisaun tiru uluk. Enkuantu ne’e la iha ami la reazen”, dehan Segundo Komandante F-FDTL, Brigadeiru Jeneral Filomeno Paixao ba jornalista sira iha Konferensia da Imprensa ne’ebe hala’o iha Kuartel F-FTLD, Fatu Hada Dili (07/04).

Nia argumenta katak wainhira membru F-FDTL ho PNTL sira hiit a’an ba iha subar fatin grupu ne’e, “husu, apello para sira tun. Ita nia forsa maka hetan uluk, husu apello para sira tun i sira lakohi tun I sira tiru hasoru ne’e mak ita reazen”.

Filomeno esplika mos katak, “ami identifika ona, grupu ne’e armadus, nia provas maka kartuseiras ne’ebe ohin ita foti agora iha polisia nia liman”, Jeneral Fitun ida ne’e hateten.

Tuir esplikasaun husi Brigadeiru Filomeno inform aba publiku katak komando Operasaun Konjunta deteta ona grupu Mauk Moruk la’o ho kilat.

“Identifika sira iha nain walu maka oras ne’e sira subar iha caverna I oras ne’e forsa sira halo progresaun nafatin ou halo operasaun nafatin ba sira I espera katak ohin lokraik ne’e (08/04) ita hetan rezultadu”, informa Filomeno Paixao.

Dezde de operasaun ne’ebe FALINTIL-Forsa Defesa Timor-Leste (F-FDTL) ho Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) hala’o ne’e konforme diretiva politika ne’ebe sai kedas dezde iha dia 09 de Marco de 2015 aseguir depois de akontesimentu iha Baguia Nune’e iha dia 13 de Marco diretivas husi komandante Jeneral FDTL ho Komisariu PNTL hasai para depois hala’o ka implementa diretiva politika ne’ebe sai tuir rezolusaun Governu nian, I nune’e husi 13 de Marco to’o iha 21 de Marco iha preparativus forsas polisiais ho militar iha ne’ebe komandnate rua (husi F-FDTL ho PNTL) halo ona prozesaun forsa husi komponente terestre  Baukau ba iha teatru da operasaun foin maka Operasaun Konjunta konfronta forsa husi KRPM.

“Foin daudauk, iha hodiseik iha akontese portantu foin iha enkontru loloos entre  ita nia forsa ho forsa husi sorin nian, husi KRM nian ne’ebe komandado por iha area Selegua iha Suku Sagadati. Portantu ita nia forsas konsege identifika sira nia paradeiru I tama de surpreza ba sira no iha momentu ne’e ita nia forsa husu liu halo oin sa sira bele entrega a’an de’it maibe sira reazen I tan ba sira reazen ita nia forsa mos reazen, iha ne’e maka akontese enkontru de tirus hhusi rezultadu ohin loron mak ita foin hatene tan ba besik lokraik ona, komesa husi tuku rua too lokraik akontese iha fatin ida ne’ebe iha noveru maka’as ka udan maka’as I ita deteta duni katak I forsa sira husi opozisaun ida monu husi (rai naruk) mibe ita seida’uk konfirma lolo’os dehan nia moris ka nia mate”, Nia hateten.

Nia esplika katak, “husi enkontru ida ne’e, ita konsege portantu kaptura ema nain sanolu resin neen. Husi Sanolu resin ne’e tolu labarik ne’ebe amo liberta ona no sanolu resin tolu ne’e agora entrega iha forsa polisial ne’ebe posta iha halo interogatoriu atu nune’e interogatoriu ne’e konduz mai iha Ministeiru Publiku”.

“Kona ba provas ka evidensia ne’ebe ita hetan, katak sira ema armada duni, kartusera ida, kaneka militar ida hahan be T2 ne’e kalen rua ho barak sira han tiha ona, gas matan nian marka RK4 ida, telefone fixu telemor ne’e ida, rama ambon ida, rama ambon musan hat, katana ida, batar uut, foos, karegador solar sel, mina rai, bi moli ho fugaun gas nian. Portantu bu’at sira ne’e hotu hatudu katak iha area ne’ebe sira estabelese sira akampa hela ho fins ne’ebe ita deskuinese mas it abele hare katak sira evita husi forsa ne’ebe oras ne’e daudaun halo operasaun. Sasan sira ne’e agora daudaun iha ita nia liman ho ema sira ne’ebe agora halo hela inetrogatoriu ita sei bele hetan rezultadu lolo’os realidade ou verdade ne’e iha ne’ebe”.

Maske F-FDTL ho PNTL hala’o hela operasaun no mosu ona tiru malu maibe Brigadeiru Paixao sei nafatin husik lia menon atu Mauk Moruk ho ninia grupu atu entrega a’an.

“Ami hateten ba imi, fo hatene tan katak operasaun sei la’o kontinua nafatin.
Por outro lado ami halo apello ba iha autoridade lokais, autoridade civis para kontribui nafatin ho  forsa militar ho polisiais no sentidu de forma dialetiku ou forma olestiku kompriensivu para hotu-hotu fo apoiu, la’os husi parte polisial ho husi parte militar de’it maibe husi parte sivil nian hare de uma forma transversal katak halo nusa maka fo apoiu ba populasaun ne’ebe agora kapturadu ne’e ho sira rendidus mak oras ne’e ka to’o data ne’e (08/03) hamutu 228 pesoas ona, halo nusa maka ita halo sira nia reintegrasaun, halo nusa maka tau matan ba sira I de uma forma preventivas, ita hare oin sa maka sira labele monu fali ba iha portantu sala ne’ebe agora sira halo”.

“Aproveita mos oportunidade ne’e halo apello ba iha ita nia maun alin, Senor Mauk Moruk ho nia grupus atu fo hatene katak ita moris iha estadu de Direitu ida, iha ne’ebe neste momentu ita moris hotu de baixo da lei aparti de prezidenti to’o iha populasaun normal, liu husi forsas armadas, liu husi forsas polisiais, iha ne’ebe ita hotu iha direitu atu defende a’an iha Tribunal ida atraves de uma defensoria ne’ebe Senor Mauk Moruk ho nia membru sira mos iha direitu ida ne’e. Tan ba ida ne’e maka ami iha ne’e repete nafatin dialogu ne’e importante. Ami la dehan dialogu ne’e katak atu mai ko’alia ho ami maibe dialogu para en sentidu hasoru ministeiru publiku, ba hasoru Tribunal, ba buka defensoria, ba buka halo oin sa hasoru malu ho ita nia nai ulun sira, ba buka solusaun ne’ebe demokratiku, solusaun ne’ebe kabe iha entendimentu iha estadu demokratiku ida I solusaun ne’ebe evita deramamentu sangue ba populasaun mos solusaun ne’ebe evita ita nia populasaun sofre tan ka terus tan hanesan uluk. Ba ida ne’e ami fiar katak senor Mauk Moruk ho grupu ne’ebe apoiu ba iha nia, sira mos terus ba iha rai ida ne’e, sira mos hakarak katak rai ida ne’e moris ho nonok tan ida ne’e maka ami nia apello ne’e prevalese nafatin apezar ke bu’at ne’ebe akontese hodiseik, apello ne’e prevalese “.

Tuir Observasaun parte Intelijen Estadu Timor-Leste fraku tebes hodi nune’e hamosu difikuldades bo’ot ba iha operasaun konjunta F-FDTL ho PNTL atu  identifika paradeiru lider Konsello Revolusaun Maubere, Mauk Moruk maibe Brigadeiru Jeneral Filomeno Paixao esplika ho diplomatikamente.

“Difikuldades imi hotu hatene barak, nao e fasil. Ohin ne’e ita iha meus ne’ebe sofistikadu. Ita iha meus de informasaun ne’ebe bele lori ema ida ohin nia desloka fasilmente iha sidade laran. Tan ba ida ne’e maka ami repete ne’e, ami husu kontribuisaun hotu-hotu nian. I primeiru imi atu kontribui imi tenke konvense a’an katak Senor Mauk Moruk halo bu’at ida ke lalo’os”, Brigadeiru F-FDTL ne’e hateten.

Tuir mellor estudante UNTL iha area Direitu ne’e dehan Timor-Leste konstituisaun ne’ebe prezerva direitu ema hotu-hotu ninian.
 
“ita nia konstituisaun iha artigu barak ke hateten. Komesa iha ne’e nia (Mauk Moruk) ko’alia atu hatun konstituisaun. Como e ke bele hatun konstituisaun? Iha artigu 154 konstituisaun ita nian temi rebizaun konstitusional. Iha ne’eba hateten hotu bainhira maka bele halo revizaun konstituisaun. La’os id aka grupu ida hamriik mai, ita halo revizaun konstituisaun. Ne’e Esyadu saida maka ne’e? Estadu Panana ou Estadu Direitu? Iha ne’e ko’alia kona ba advokasia 135 no 136 artigus iha konstituisaun nian. Ita ema ne’e lori ita ba Tribunal ita iha kazu ruma, ita iha direitu buka defensoria. Portantu ita nia konstituisaun iha kobertura para kualker sidadaun ida  bele moris avontade iha Republika ida ne’e. Iha artigu 118 ko’alia kona ba Tribunais I artigu 70 ko’alia ba partidu politikus. Se maka hakarak sai bo’ot no se maka hakarak governa rai ida ne’e loke partidu politiku. Portantu primeiru polusaun no ita hotu tenke konvense katak Senor Mauk Moruk ba kontra artigu sira ne;e ka la’e? Se nia ba kontra entaun iha situasaun ida ke ilegal I ainda mais ba asalta fali ita nia forsa sira iha operasaun sira iha distritu Baukau ke remata iha dia 08 (marsu) iha Baguia I hadau tan Pistola rua, Ne’e agora legalidade ida ne’ebe maka iha? Ne’e maka ami nafatin, ami apella ba populasaun no apella ba ema hotu-hotu sein esklui ema ida, favor hetan Senor Mauk Moruk iha ne’ebe de’it informa mai. Ami la’os atu ba ka’er nia atu oho nia. Servisu ne’ebe ami simu husi Governu ami atu ba ka’er duni Senor Mauk Moruk ba entrega iha Ministeiru Publiku, ba hatan iha ne’eba. La’os ami ba ka’er nia atu oho nia ka atu estraga nia, anaunser nia maka reazen uluk ou nia maka hanoin a’at uluk”, Filomeno esplika.

Ema numeru daruak iha Instituisaun defesa Nasaun RDTL ne’e husu populasaun atu fo fiar ba instituisaun Polisia no Forsa atu resolve situasaun ne’ebe mosu iha nasaun ne’e.

“Povu la fiar ba ami atu fiar ba se. Iha 2008 se la’os F-FDTL ho PNTL maka resolve situasaun ne’e entaun se. Portantu ida ne’e labele husu ohin hanesan fila liman fuan. Portantu ho operasaun ne’ebe agora halo daudauk ne’e senor Jeneral Xefe ho Komisariu, Forsa ho Polisia tomak lori ho responsabilidade no konsiencia maka hala’o operasaun ne’e. Portantu operasaun ne’ebe hala’o fo sai husi Governu, fo sai husi Prezidenti I fo sai husi Parlamentu a mezma koixa povu ne’e rasik maka haruka halo operasaun tan ne’e ami halo operasaun ho konsiencia tomak, ho responsabilidade tomak I ami fiar katak operasaun ne’e sei hetan rezultadu ne’ebe di’ak. Uluk imi lembra iha 2008 ita halo neineik no neineik to’o hotu. Portantu ita agora ne’e, ita la’os enfrenta inimigu (mas) ita enfrenta ita nia maluk rasik ne’ebe halo reasaun ba iha Estadu de Direitu ida”, hateten Filomeno Paixao.

Tuir Informasaun ikus husi fontes Tempo Semanal informa katak membru KRPM ne’ebe monu no kanek ne’e agora lori ona ba Ospital hodi hetan tratamentus.


Publika iha Nasional
Joomla SEF URLs by Artio

Copyright © 2015 Agora Tempo Intermedia Ltd. All Rights Reserved.
Online since February 01, 2013
Creative Commons License
This work by Tempo Semanal is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Top Desktop version